06.10.26

Comfort of transformatie?

Als de Kerk voor comfort en veiligheid kiest, zal ze verdwijnen. Als ze voor radicale transformatie kiest, zal ze herleven.

Door John Stroyan

Vele jaren geleden had ik een gesprek met een orthodoxe kluizenaar, een vriend van mij. Tijdens dat gesprek stelde hij de vraag: “Is de Kerk van Engeland meer geïnteresseerd in comfort of in transformatie?”

Comfort doet ons tevreden zijn met wie en waar we zijn. Denk maar aan een verpleegster die de kussens van ons hospitaalbed opschudt.

Transformatie daarentegen brengt ons naar een nieuwe, onbekende plaats zoals in de bekende uitspraak: “Neem je bed op en ga.”

Evangelie

Gaat het in het evangelie eerder om comfort of om transformatie? Zijn wij als de rups in dat stripverhaal die bij het zien van een overvliegende vlinder zegt: “Zo eentje ga ik heus niet snel worden, hoor.”

Of zoals die twee tamme ganzen in de parabel van Kierkegaard die zich zo comfortabel voelen op de grond dat ze niet meer in staat zijn op te vliegen om zo hun bestemming te bereiken?

Is onze roeping om wilde ganzen te zijn, getemd?

De kernparadox

De kernparadox van het christelijk leven bestaat erin dat wij alleen maar kunnen ontdekken wat echt leven is, alleen maar kunnen intreden in het volle leven, als we ons overgeven aan God en ons leven uit handen geven: “Want wie zijn leven wil redden, zal het verliezen. Maar wie zijn leven verliest om Mijnentwil, die zal het redden” (Luc. 9,24).

Zoals W.H. Auden schreef: “Leven is het lot dat je gedoemd bent te weigeren, zolang je niet aanvaard hebt om te sterven.”

Of nog, in de woorden die ik ooit geschreven zag op een muur van de Athosberg: “Tenzij je sterft alvorens je sterft, zal je sterven wanneer je sterft.” Dus, als we comfort verkiezen boven transformatie, weigeren we dan in feite niet om te sterven?

Geen omvorming zonder een zekere vorm van sterven

Vernieuwing en herschapen worden, kunnen niet gebeuren zonder een zekere vorm van sterven. Dit is het hart van Jezus’ boodschap aan wie Hem wil volgen en ik vermoed dat het ook waar is voor heel de schepping.

Ik denk aan de woorden van de heilige Irenaeus van Lyon in de 2e eeuw: “Je vindt in alles wat God geschapen heeft het teken van het kruis.”

Toen ik vijfendertig jaar geleden naar het klooster van Saint Mary the Virgin in Wantage (Oxfordshire) ging, werd ik er geïntrigeerd door een bijzonder kruis, vervaardigd door een onbekende kunstenaar. Men noemt het daar “het atoomkruis”, omdat het een atoomcluster uitbeeldt in één enkel metaalkristal op de top van een naald uit platina, maar dan wel 750.000 keer uitvergroot.

Kruisvormigheid

Er is in heel de schepping een soort “kruisvormigheid” (“cruciformity”) aan het werk, d.w.z. een vorm van sterven en herrijzen in en doorheen heel de schepping.

Dit is al eeuwen geleden ontdekt, lang voor de ontdekkingen van de moderne wetenschap en van de astronomie. (Ik ken persoonlijk weinig van astronomie, maar vernam van mensen die het wel kennen dat het sterven van sterren – en dat zullen ze allemaal op een dag – nieuw leven voortbrengt in het planetair systeem. Ook de aarde waarop we leven, is de vrucht van dit proces.)

De heilige Cyrillus

De heilige theoloog Cyrillus (4e eeuw) moedigt in zijn Catechetische Lezingen zijn lezers aan om het mysterie van Christus’ dood en verrijzenis te zien in het perspectief van de hele schepping: “Als de graankorrel valt, dan sterft en rot hij… Maar dat wat wegrot, is dat wat in de lente tot bloei komt… De bomen zijn dood in de winter, maar ze worden weer groen in de lente, en als het seizoen daar is, zijn ze dermate hersteld als waren ze opgestaan uit het dodenrijk.”

Het is een gelijkaardig principe waar Jezus naar verwijst als Hij spreekt over het snoeien van de wijngaard in Johannes 15. Het is het snoeien van de takken, hun reductie die zal leiden tot hun groeien en tot het dragen van veelvuldige vrucht.

Paulus

Paulus gebruikt eenzelfde analogie om de verrijzenis te beschrijven: “Ook wat ge zelf zaait, moet eerst sterven voor het tot leven komt” (1 Kor 15,36). “Wat gezaaid is in vergankelijkheid, verrijst in onvergankelijkheid” (1 Kor 15,42).

Er bestaat geen verrijzenis, geen vernieuwing, geen herschapen worden die niet is voorafgegaan door een zekere vorm van sterven. Paulus beseft dat de vrucht van zijn wijsheid voortkomt uit zijn persoonlijke deelname aan het sterven en de verrijzenis van Christus. “Want voor mij is leven Christus, en sterven winst’, schrijft hij (Filip. 1, 21).

En: “Indien wij dan met Christus gestorven zijn, geloven wij dat wij ook met Hem zullen leven” (Rom. 6,8). Dat is ook onze roeping, gedoopt als wij zijn in het sterven en verrijzen van Christus.

Niet alleen menselijk, ook kosmisch

Toch heeft het kruis voor Paulus niet alleen een menselijke betekenis, het heeft ook een kosmische relevantie. De héle schepping neemt deel aan het sterven en verrijzen, doorheen “ons zwoegen en in het zweet onzes aanschijns”; zij snakt onophoudelijk naar redding en kijkt reikhalzend uit naar de verzoening van alle dingen in God.

Paulus schrijft “dat God alle dingen in Christus tot verzoening wil brengen – op aarde en in de hemel – doorheen de vredestichtende daad van het bloed op het kruis” (naar Kol. 1, 20).

Wij zijn derhalve niet bevrijd van de schepping, maar samen met de schepping. Om de woorden van Irenaeus te herhalen: “Je vindt in alles wat God geschapen heeft het teken van het kruis.”

Het DNA van de schepping

Ik durf de volgende analogie te gebruiken: het DNA van de schepping is het DNA van de Schepper. Wat is dit DNA, deze intrinsieke eigenschap van God? Het is de zelf-gevende, zichzelf opofferende, sacrificiële liefde van God, geopenbaard op de meest verheven wijze, voor eens en altijd, op het kruis, in het sterven en verrijzen van Christus.

De graankorrel

Wat vertelt dit over ons die naar Gods beeld en gelijkenis geschapen zijn? Jezus zegt: “Als de graankorrel slechts op de aarde valt, dan blijft hij een loutere graankorrel, maar als hij in de aarde valt en sterft, dan brengt hij duizendvoudige vrucht voort” (naar Joh 12,24).

De buitenste schil van de graankorrel moet eerst zacht gemaakt worden en openbreken alvorens hij nieuw leven in overvloed kan voortbrengen. Als wij ons willen richten naar de bewegingen van de Heilige Geest, zouden deze bewegingen dan niet hét fundament moeten zijn van heel onze pastoraal en onze geestelijke begeleiding?

Wat is er nu nodig om te laten sterven, om los te laten opdat we vrij en voluit zouden leven als kinderen van God? Is dit niet, net als de kern van ons dagelijks gebed, de overgave van mijn wil aan Gods wil? Ons leven teruggeven aan God. “Uw Rijk kome – niet het mijne.”

Gebrokenheid

Hier is het kintsugi principe van toepassing, d.i. de techniek in de keramiek waarbij men niet langer probeert om oneffenheden of barstjes te maskeren, maar er net de aandacht op vestigt, bijvoorbeeld door het opzichtig vergulden van een aangebrachte reparatie.

Wij kunnen niet waarlijk mooi zijn voor God zolang we niet eerst zijn opengebroken, zolang we niet eerst tot het besef zijn gekomen dat we niet onszelf kunnen repareren; zolang we niet (met Paulus) echt weten dat alle zelfvoldaanheid faalt en alleen God ons kan vervullen.

Een gebroken hart

De psalmen brengen ons dit in herinnering: “Het offer dat God genegen is, is een gebroken hart” (Ps. 51,19). “De Heer helpt de gebrokenen van hart, die geslagen van geest zijn, bevrijdt Hij” (Ps. 34,19).

De dichter Henry Vaughan schrijft in The Revival: “En hier, in stof en drek, o Heer, verschijnen de lelies van Uw Liefde.” Het is in onze zwakheden, in ons falen en vallen dat God ons nabij komt, ons opnieuw opricht en ons herschept.

Julian van Norwich schrijft dat we eerst effectief moeten vallen en falen om echt te beseffen dat we gevallen zijn. Het is maar in ons falen en opnieuw opstaan dat we in Gods kostbare liefde bewaard blijven.

Die vrouw bent u!

Hier zou ik graag een gedachte van Macrina Wiederkehr, een Benedictijnse moniale, met u willen delen, waar ze het heeft over de vrouw in het evangelie die aan bloedverlies lijdt en in geloof de zoom van Jezus’ kleed aanraakt. Ik heb het werk van Wiederkehr maar kortgeleden ontdekt en beschouw het als een ware schat voor iedereen die een innerlijk leven voor zichzelf en voor anderen nastreeft.

Zo schrijft ze:

Die vrouw bent u! Ik lijd niet aan uw bloedverlies, maar ik weet wel zeker dat in u iets aan het bloeden is. Ik weet niet hoe groot uw geloof is, maar ik weet wel zeker dat in u iets aan het bloeden is. Dit besef is voldoende om in geloof Jezus’ kleed en zijn lijden aan te raken. Dat is voorwaar voldoende. Durven aanraken is voldoende. (Macrima Wiederkehr, Seasons of Your Heart, 1991)

Is dit evangelisch verhaal niet de echte plaats voor vernieuwing en herschepping – bloedend én gelovend?

Alleen wat wij zelf doorleefd hebben

En wat goed is voor ons, kan dat dan ook niet een hulp zijn voor alle anderen die vechten, voor arme en gebroken mensen, maar dit alles slechts op voorwaarde dat wij het zélf doorleefd hebben?

Net zoals wij geheeld worden door Hem die door zijn kruisiging onze wonden draagt, zo kan God ons alleen maar gebruiken als gewonde genezers voor anderen als wij eerst zelf Gods genade en barmhartigheid in onze gebrokenheid aan den lijve ervaren hebben.

Het is alleen zo dat onze medemensen, die net als wij hun strijd strijden, zullen ontdekken hoe Gods mededogen door ons heen werkzaam is en nieuwe ruimte schept.

“Kruisvormigheid” en creativiteit

Het principe van “cruciformity” – “het gelijkvormig worden aan Christus” –, het sterven aan jezelf om opnieuw geboren te worden, is niet alleen van toepassing op ons dagelijks leven, maar evenzeer op de hele schepping en ook, denk ik, in het domein van creativiteit en kunst. Echte creativiteit impliceert meer dan alleen maar reproduceren van wat we al kunnen.

Echt grote kunst – of het nu om muziek, schilderkunst of beeldhouwkunst gaat – overstijgt altijd het talent en het werk van de kunstenaar, hoe getalenteerd zij of hij ook moge zijn. Er is meer nodig.

We noemen dit inspiratie. Inspiratie is een geschenk, een genade, en ze overstijgt elke menselijke prestatie of controle. Vanuit dit perspectief is de kunstenaar eerder het instrument dan de bron van de inspiratie.

Geen inspiratie zonder werken

Toch komt inspiratie zelden zonder strijd en transpiratie. Picasso stelde het zo: “Inspiratie bestaat, maar ze moet je werkend aantreffen.” God benut onze gaven en onze inzet om ons naar een nieuwe plaats te leiden waar onze loutere gaven en inspanningen ons nooit zouden kunnen brengen.

We moeten onze zelfinschatting en zelfvoldaanheid achter ons laten om de vervulling door God te ontdekken. Als christenen mogen we deze inspiratie de Heilige Geest noemen, de Geest van waarheid, schoonheid en goedheid die gaven van God zijn.

In de kunst – net als in het volgeling van Jezus zijn – kan ons “ego” ons flink parten spelen en de weg versperren. De nadruk op my way blokkeert de bevrijdende werking van God in ons.

Zelfopoffering

Zelfopoffering is essentieel in het creatief proces. T.S. Eliot schrijft “dat poëzie niet de uitdrukking is van persoonlijkheid, maar van een ontsnappen aan persoonlijkheid”.

C.S. Lewis noteert in gelijkaardige zin: “Totale overgave is de eerste stap voorwaarts naar vruchtbaarheid”, zowel in de natuur als in de kunst.

Het is opmerkelijk dat in de wereld van de iconografie, traditioneel en over eeuwen heen, de abt of abdis niet die broeder of zuster tot huisiconograaf uitkoos die de grootste artistieke gaven leek te bezitten, maar wel hij of zij met de grootste nederigheid: iemand bij wie tijdens dit biddende en vastende artistieke proces pronkzucht noch zelfexpressie de algehele overgave aan God in de weg zouden staan.

Zelfbewustzijn staat in de weg van creativiteit. Zo kan het ook het pad van ons gebed versperren. Vandaar het belang van het contemplatieve bidden. Zoveel meer valt te zeggen over hoe het paasmysterie, het principe van sterven en herrijzen, van toepassing is in de kunst, maar ik moet me hier beperken.

Theologie

Hoe is “het gelijkvormig worden aan Christus” toepasbaar in de theologie? Ik heb het dan niet zozeer over de stof vergarende boeken in theologische bibliotheken, maar over hoe u en ik God begrijpen, over Hem spreken en schrijven.

In die zin zijn wij immers allen theologen.

Telkens als wij preken, of over God spreken en schrijven, drukken wij uit hoe wij God zien – onze theologie.

Geen theologie zonder gebed

Vanuit een orthodox perspectief is een theoloog iemand die bidt.

Dit houdt in dat een theologie die zich door de Heilige Geest laat inspireren niet zozeer voortvloeit uit filosofische reflecties over God, maar vanuit een relatie mét God. Deze relatie is alleen maar reëel als we beseffen dat we God nodig hebben en naar Hem verlangen.

Het is vanuit dit perspectief, denk ik, dat Ken Leech stelde “dat theologie begint waar pijn is”.

De realiteit van het menselijk lijden

Als theologie voeling wil houden met de leefwereld van de mensen, dan moet in haar de realiteit van het menselijk lijden voelbaar zijn.

Ze dient de realiteit van het kruis te aanvaarden en te omarmen, zowel dat van de gekruisigde Christus als van elke individuele mens, van u en van mij op elk apart moment in ons leven.

Wat u of ik over God uitspreken, moet voortvloeien uit ons persoonlijk deelhebben als gedoopte christenen aan het sterven en verrijzen van Christus in ons, kortom vanuit een persoonlijke relatie met God (cf. 2 Kor 4,7-11).

Hiroshima

Na de verwoesting van Hiroshima schreef de Japanse theoloog Kazoh Kitamori dat we een theologie nodig hebben waarin het menselijk lijden herkenbaar is en de littekens van het menselijk bestaan zichtbaar blijven, net zoals in het lichaam van de gekruisigde en verrezen Christus.

Zo schrijft hij: “De theologie van de pijn van God kunnen we alleen maar doorgronden vanuit onze eigen ervaring met pijn. Dit houdt in dat we ook op emotioneel niveau onze immuun geworden ivoren toren moeten verlaten.”

Een nieuwe gezindheid

Wat betekent dit voor ons, als Kerk? Hoe kan onze theologie meer verankerd zijn in het sterven en verrijzen van Christus? Welnu, dat gebeurt niet door een loutere rationele reflectie, hoe vernuftig deze naar wereldse maatstaven ook moge overkomen.

Paulus, een van de grootste geesten van zijn generatie, roept de christenen op “om andere mensen te worden, met een nieuwe gezindheid” (Rom. 12,2). Hij weet waarover hij spreekt en beseft dat het om een transformatie gaat die zich altijd weer opnieuw moet voltrekken.

Wij zijn voortdurend in een proces van transformatie, van herschapen worden. Niemand van ons heeft “zijn doel bereikt”. Onze kennis, aan deze zijde van de eeuwigheid, zal altijd partieel blijven. “Nu ken ik nog slechts ten dele, maar dan zal ik ten volle kennen zoals ik zelf gekend ben” (1 Kor. 13, 12).

Ballast overboord gooien

Als we de Heilige Geest in ons leven willen toelaten en ons door Hem naar de ware weg willen laten leiden, dan moeten we bereid zijn om onze oude en vaak ook onze huidige manier van denken overboord te gooien.

Deze weg van waarheid, naar de Enig ware, impliceert een “omdenken”. Als we ons door de Geest van waarheid willen laten leiden, dan moeten we al onze illusies achter ons laten, “ze laten afsterven” zoals Bonhoeffer het formuleerde.

Kata pneuma

Paulus, Petrus en de eerste apostelen hebben deze radicale ommekeer aan den lijve ervaren.

Paulus maakt hier het onderscheid tussen een leven kata sarka (letterlijk: “een leven naar het vlees”), d.w.z een leven volgens de maatstaven van de wereld en vanuit een louter menselijk perspectief, en een leven kata pneuma (letterlijk: “een leven volgens de geest”), d.w.z. een leven geïnspireerd door de Geest en vanuit een goddelijk perspectief.

In een brief aan zijn vriend Gregorius van Nyssa (358 n. C.) schrijft de heilige Basileus de Grote: “Het is onmogelijk om doordrongen te worden van de goddelijke leer zolang we ons niet eerst van onze vastgeroeste misvattingen en vooroordelen hebben bevrijd.”

Onze ervaring met God

De huidige theologie weerspiegelt slechts zelden de nederigheid van deze visie. Ze lijkt zich eerder af te schermen en zich af te zetten van de anderen – “God is aan onze kant, niet aan de jouwe” – waarbij zelfs de Schrift als argumentwapen wordt ingezet.

De heilige Macrina de Jongere (329-379 n.C.) bidt: “Leer ons de Schrift te benutten als voedsel voor onze ziel en nooit als een wapen om onze eigen opvattingen te verdedigen.”

De veertiende-eeuwse Griekse theoloog Gregorius Palamas die zelf vaak in theologische controverses verwikkeld was, schreef: “Elk woord kan beargumenteerd worden met een ander woord, maar wie is in staat om te argumenteren met ervaring?”

Hij bedoelt hiermee dat we ons geloof dreigen te verliezen door te argumenteren over God in plaats van het te laten groeien door onze ervaring met God. Uitsluitend een leven in Christus kan onze theologie waarachtig en authentiek maken, en dat is het enige wat telt.

Als ik de liefde niet heb...

Om Paulus in Kor. 13 te parafraseren: “Al beschik ik over de meest verfijnde theologie, als ik de liefde niet heb, dan dient ze nergens toe, noch voor mezelf, noch voor de anderen.”

Altijd opnieuw keer ik daarom terug naar de patristische theologen die hun theologie lieten boetseren en verfijnen door gebed en contemplatie.

Isaac de Syriër schreef in de 7e eeuw: “Eens je de waarheid hebt gesmaakt, word je immuun voor eindeloze disputen.” Anders gezegd: je hebt dan niet langer de behoefte om debatten te winnen met spitsvondige argumenten. Je beleeft immers de waarheid. Je bent er middenin.

Dood en verrijzenis

De essentie van wat ik tot dusver probeerde te zeggen, vindt men terug in de uitspaak van Paulus: “Wij sterven, maar blijven leven” (2 Kor 6,9). Zonder enige vorm van sterven kunnen we geen vernieuwing of herschepping ervaren; kunnen we niet deelachtig worden aan de verrijzenis van het leven.

Dit komt rijkelijk tot uitdrukking in onze liturgie. In ons doopsel zijn we getekend en gezalfd door het teken van het kruis. Bij het begin van de vastentijd krijgen we op Aswoensdag as opgelegd als herinnering aan onze vergankelijkheid. In de eucharistie verbinden we ons leven met de dood en de verrijzenis van Christus en bieden we onze ziel en ons lichaam aan als een levende offerande.

Het paasgebeuren

Dit paasgebeuren – zo noteert ook C.S. Lewis – voltrekt zich niet alleen in ons persoonlijk leven, maar ook in onze relatie met anderen: “Elke louter natuurlijke liefde dient gekruisigd te worden alvorens ze verrijzenis kan bereiken”. (Het kan boeiend zijn om de bewegingen van de Geest na te gaan binnen onze eigen meest close relaties en er daarin het proces van sterven en verrijzenis na te gaan.)

Paulus past dit niet alleen toe op zichzelf, maar ook op de Kerk, het Lichaam van Christus. Wat waar is voor ons persoonlijk, is het ook voor ons als geheel. Karl Barth schreef: “De onwil om te sterven is de ware tragedie van de Kerk.”

Zodra de Kerk zich uit zelfbehoud, zelfbescherming of comfort identificeert met de machthebbers, loopt ze gevaar haar ziel te verliezen. Jezus zegt: “Want wat baat het de mens heel de wereld te winnen maar zichzelf schade toe te brengen?” (Marc. 8, 36).

Niets is gevaarlijker dan comfort en veiligheid

Er is misschien geen gevaarlijkere plek voor de Kerk dan de situatie van comfort en veiligheid.

We merken dit gevaar vandaag de dag allicht het scherpst in de hechte identificatie van patriarch Cyril van de Russisch Orthodoxe Kerk met het meedogenloze imperialisme van Vladimir Poetin.

We zagen het eveneens in Nazi-Duitsland. Elementen ervan bespeurden we ook ten tijde van het Engels imperialisme.

De Kerk verkiest een comfortabele alliantie met de heersende machten boven de levensgevaarlijke getuigenis van Jezus Christus – inclusief de gekruisigde Christus. Geen enkele Kerk, geen enkele christen is geheel immuun voor deze bekoring. Maar de Kerk die lijdt omwille van het evangelie is altijd een Kerk die groeit. Laten we de woorden van Tertullianus niet vergeten dat de Kerk geboren wordt uit het bloed der martelaren.

Nieuw leven in Christus

Verrijzenis is onlosmakelijk verbonden met dood, ze vloeit eruit voort. Dit is waar in onze dagelijkse ervaring van afsterven, net als uiteindelijk op de dag van onze fysieke dood. Zoals allen “in Adam sterven”, zo zal alles in Christus tot nieuw leven herschapen worden.

Ik besluit met de woorden van een veertiende-eeuwse theoloog, Gregorius van Nazianze, die deze hele dynamiek als de kern beschouwt van een christelijk bestaan:

“Gisteren was ik gekruisigd met Christus; vandaag word ik met Hem verheerlijkt. Ik was dood met Christus; vandaag word ik deelachtig aan zijn verrijzenis. Gisteren was ik begraven met Hem; vandaag ontwaak ik met Hem uit de slaap van de dood.”

John Stroyan was van 2005 tot 2023 anglicaans bisschop van Warwick. Hij vertegenwoordigde de Church of England in Syrië en Israël-Palestina en bij de oecumenische dialoog met de orthodoxe kerken in Oost-Europa. In zijn spirituele pastoraal en in zijn teksten klinkt grote vertrouwdheid door met de wijsheid en de theologie van de kerkvaders. Momenteel is hij hulpbisschop te Peterborough. Zijn belangrijkste werk is Turned by Divine Love. Starting again with God and with Others (2020).

bron: The Way 64/2 (april 2025)

vertaling: Guy Dalcq

Dit artikel verscheen in Cardoner 2026/2

Photo of Cardoner

Cardoner

Auteur

Banner image: Digitale adventsretraite: Ik zal er zijn

Digitale adventsretraite: Ik zal er zijn

Bereid je in alle rust voor op Kerstmis. Ontvang vanaf 29 november dagelijks een gratis gebedsimpuls met een Bijbeltekst en bezinnende vragen in je mailbox.

Gerelateerd

 Meer binnen dit thema

De nieuwste video’s

Misschien vind jij dit ook interessant?