13.10.26

Geestelijke Oefeningen en sociaal-ecologisch engagement

Hoe kunnen wij als gemeenschap blijvende hoop en kracht vinden in ons sociaal-ecologisch engagement? Een bijdrage vanuit de spiritualiteit.

Door Fabian Moos sj

Is er nog hoop voor wie zich sociaal-ecologisch engageert? Dat is voor mij vandaag de belangrijkste spirituele vraag.

Haast alle mensen die zich in dit domein engageren, hebben immers te kampen met frustraties en teleurstellingen. Ze voelen zich uitgeput en ze ervaren de situatie als uitzichtloos. De schade die aan de schepping en de mensen wordt aangericht, raakt hen persoonlijk.

Dit geldt ook voor mij. Hoe kunnen wij, hoe kan ik, in deze situatie toch nog hoop bewaren?

Het Ukama-centrum

Onze inzet binnen het Ukama-centrum te Nürnberg is versnipperd. Het is een zoekende beweging met weinig succeservaringen. Kan ik in deze wirwar – en met een blik op Christus – toch een fundamentele openheid bewaren?

Ik moet leren omgaan met een fundamentele onzekerheid en vervolgens uitzoeken wat toch nog mogelijk is. Alleen zo kan ik leren om mij binnen deze situatie te laten omvormen. Alleen in die openheid zullen antwoorden rijpen.

Ik ben niet alleen

Het is verleidelijk om zich door die onzekerheid te laten ontmoedigen, of om zich terug te plooien op de weinige zekerheden die men heeft. Als enkeling kan ik er door kleine beslissingen maar beperkt toe bijdragen dat we de hoop en het vertrouwen niet verliezen. Gelukkig ben ik altijd meer dan alleen maar een enkeling.

Op een breder maatschappelijk vlak zien we maar weinig verhalen die hoopvol naar de toekomst kijken en die de moed geven om zich te engageren.

Tegenover een bedreigde toekomst domineren steeds vaker oogkleppenscenario’s en reactionaire visies, terwijl het geloof in een ethisch gedragen positieve transitie afneemt.

Concrete gemeenschappen

Ik wil echter deel uitmaken van een open toekomstvisie waarin we blijven geloven in het goede in de wereld en in de mensen. En omdat ik dat wil, word ik alweer terugverwezen naar mezelf en naar die concrete gemeenschappen waarbinnen ik leef en me engageer.

Het is net in deze onvolkomen en kwetsbare “realistische utopieën” – die in de marge en in de barsten van een zich zelfvernietigende beschaving ontstaan – dat een potentiële toekomst kan ontluiken. Het gaat dus om een bewuste beslissing: deel willen uitmaken van een open toekomstvisie, met ziel en lichaam.

De kracht van de hoop

Met deze vragen op de achtergrond stelt zich voor mij de vraag naar hoop. Geven de Geestelijke Oefeningen me binnen deze context hoop?

Ja en nee. Ja, want het doen of geven van de Oefeningen kan terdege hoop opwekken of sterken.

Nee, want het lijkt me te eenzijdig om alle hoop louter van een spirituele praxis te verwachten. Hoop heeft ook een concreet engagement voor een goede zaak nodig. I

Wie hoopt, leeft anders

Individuele roepingen zijn hier heel divers. Niet elke mens heeft de ruime mogelijkheid voor vrijwilligerswerk of voor een ethisch gemotiveerde job of een uitgesproken activistisch engagement. Met engagement bedoel ik hier een bewust schenken van tijd, energie en vaak ook geld, inclusief de bereidheid om de eigen levenskring te overstijgen.

Hier geldt de basisregel: wie hoopt, leeft anders. En wie anders begint te leven, begint ook opnieuw te hopen. Alleen geïncarneerde hoop, is echte hoop. En alleen een van hoop doordrongen bestaan kan volgens het evangelie vrucht dragen.

Wat is hoop?

Voor mij horen hoop en handelen samen. Een vriend zei me ooit: “Hopen komt van huppelen.” Hij had het over de etymologische herkomst van het werkwoord hopen, maar ook over het feit dat hopen een beweging van het eigen lichaam impliceert met het oog op de schepping.

Ik kan niet zomaar teruggetrokken in mijn kamertje of in het innerlijk van mijn ziel “hopen”, zonder mij in de wereld in beweging te zetten. Voor mij is hoop een gezamenlijk en vertrouwvol handelen uit liefde.

Uit dit handelen ontstaan nieuwe en goede mogelijkheden. De theologale deugden – geloof, hoop en liefde – zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Door hun sociale handelingssamenhang zijn ze fundamenteel op de toekomst gericht.

Ook hopen zonder optimisme

“Hoop is niet hetzelfde als optimisme. Het is niet de overtuiging dat iets goed zal aflopen, maar de zekerheid dat iets zin heeft – ongeacht hoe het afloopt” (Vaclav Havel). Deze vaak geciteerde uitspraak maakt duidelijk dat men ook zonder optimisme kan hopen.

Ik vind dat bevrijdend en heel christelijk. Natuurlijk hoop ik op de voltooiing van de schepping op het einde der tijden en derhalve op een uiteindelijke goede afloop, maar essentieel voor mijn handelen vandaag is de zinvolheid van mijn existentie voor God.

Ik mag erop vertrouwen dat in God al het goede blijvend waardevol is ook al is het nog onvolkomen.

Hoop en schepping in de Geestelijke Oefeningen

In de Geestelijke Oefeningen vindt de relatie tussen de mens en God als Schepper zijn culminatiepunt in de vierde week. Deze week is gewijd aan de verrijzenis van Christus, maar ook aan de verankering van de verrijzenis in het eigen leven.

De Geestelijke Oefeningen monden uit in de “Beschouwing om de liefde te verkrijgen” (de “Contemplatio ad amorem”) (GO 230-237): het meest ecologische gebed van de Oefeningen. De dankbare erkenning van Gods liefdevol handelen in en doorheen de schepping mondt uit in een overgave van het leven aan God als existentieel antwoord op zijn handelen.

Panentheïsme

In deze beschouwing is God werkzaam aanwezig in de hele schepping. Ik kan Hem in zijn schepsels en in mezelf ontmoeten. Dit Godsbeeld kan men panentheïstisch verstaan (alles is in God en God is in alles). Minstens sinds de encycliek Laudato Si’ verdedigt ook de katholieke geloofsleer dit standpunt.

De specifiek ignatiaanse kijk op de schepping, misschien ook op de ecologie, is wezenlijk verankerd in de verrijzenis, de verrassende en onstuitbare opstandingskracht van God.

Ik zie dit vandaag op de achtergrond van een gekruisigde schepping. Reeds nu ontwaar ik in haar sporen van hoop. Een ignatiaanse praxis van hoop zal deze sporen nog versterken en ze zal de aanleiding worden om deze nieuwe kansen te vieren.

Een beschouwing om de hoop te verkrijgen

Om af te sluiten deel ik met jullie een gebed. In verschillende varianten heb ik het al aan individuen en groepen gegeven. Ruth Helfrich van de GCL hielp me bij de formulering ervan.

Het vraagt moed om Ignatius te parafraseren, maar ik geloof dat dit helemaal met zijn visie overeenstemt. Het betekent de Oefeningen aan te passen aan personen, veranderende tijden en plaatsen. De hooppraxis van deze beschouwing is een mogelijk spiritueel pendant van een in de praktijk beleefde hoop.

Men kan de onderstaande punten in één keer als uitgangspunt voor het gebed kiezen, of ze punt per punt beschouwen en er regelmatig naar teruggrijpen:

“Beschouwing om de hoop te verkrijgen” (“Contemplatio ad spem”)

Men moet beseffen dat de hoop zich meer uit in daden dan in woorden.

Hoop bestaat in een gezamenlijk handelen uit liefde. Dankzij dit handelen ontstaan nieuwe en goede mogelijkheden. Daarbij gaat het initiatief altijd uit van de gemeenschap van de heilige Drie-eenheid die door de Heilige Geest onder ons werkzaam is. Ons geluk bestaat erin in vrijheid hierop te antwoorden. We doen dit door creatief en in vertrouwen mee te werken aan Gods handelen.

Ik begin dit gebed in de Naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Amen.

Ik keer naar binnen en bid:

God, deze tijd van gebed wil ik geheel aan U schenken. Geef dat ik nu met alles wat in mij leeft mij alleen op U richt. Laat mij dankbaar erkennen dat Uw handelen het aanschijn van de aarde vernieuwt in de kracht van Uw Geest. Geef me deze Geest opdat ik met vreugde bereid ben om deel te nemen aan zijn werking.

Eerste punt

Ik beschouw Gods werking in mijn eigen levensgeschiedenis. Waar en wanneer heb ik een nieuwe hoop ervaren, een begin van nieuw leven?

Eerst beschouw ik mijn eigen geboorte. Hoe was dat eigenlijk? Van dan af bestond ik in deze wereld. Hoe voelt het om te leven, te ademen, in relatie te staan met anderen en met de schepping? Denk ik graag terug aan mooie momenten in mijn kindheid?

Mijn levensgeschiedenis overlopend, stel ik me de vraag: wanneer en hoe heb ik het geloof ontdekt? Welke mensen en welke ontmoetingen waren daarbij belangrijk?

Terugblik

God heeft me bepaalde gaven en talenten geschonken en er zijn veel dingen die ik heel graag doe. Met bepaalde mensen en schepsels tijd doorbrengen, geeft me vreugde. Kortom: ik heb een roeping in deze wereld. Welke beslissingen hebben mijn leven vormgegeven? Waren er momenten van een nieuwe start? Hoe heb ik die beleefd?

Als ik dat wens, kan ik God danken voor sporen van hoop in mijn leven en Hem zeggen hoe ik daarop wil antwoorden:

Neem Heer, en aanvaard mijn verlangen om mee te werken aan Uw Rijk, aanvaard mijn tijd, mijn mogelijkheden, gaven en talenten. Gij hebt ze mij gegeven, aan U geef ik ze terug. Alles is van U, beschik erover alleen naar Uw wil. Geef mij slechts Uw hoop en liefde, dat is mij genoeg.

Tweede punt

Ik richt mijn blik op Gods werken in de hele schepping. Misschien denk ik daarbij in het bijzonder aan een plek in de natuur waar ik me voelde opleven. Ik stel me voor hoe God de schepping op elk moment nieuw maakt.

Hij geeft het bestaan aan de dingen, Hij geeft groei aan de planten en geeft aan de dieren het vermogen om emoties te ervaren. Aan de mens schenkt Hij geestelijk inzicht en een vermogen om lief te hebben, om in overgave te leven en om samen te werken met anderen.

Schepping gebeurt hier en nu

Ik overweeg hoe God de schepping seconde na seconde blijft dragen ondanks de menselijke vernietigingsdrang. Hoe bloemen ontluiken uit de ruïnes van oorlog. Hoe wilde dieren verlaten gebieden opnieuw veroveren, hoe verontreinigde waterlopen weer helder worden.

En hoe de kwetsuren van de mensen toch genezen en hun littekens tot bron worden van verzoening, gerechtigheid en vrede.

Ik herinner me hoe God me elke morgen nieuw maakt, me geneest en heiligt, in mij woont.

Als ik dat wens, kan ik God danken voor zijn vernieuwende werking in de schepping en Hem zeggen hoe ik met mijn leven hierop wil antwoorden.

Derde punt

Ik kijk naar hoe God werkt in zijn schepsels. Want God is een kunstenaar die geen moeite spaart om mij aan te spreken, te inspireren. Doorheen mijn talloze ontmoetingen creëert Hij voor mij steeds nieuwe mogelijkheden om mijn roeping in de wereld te beleven. Hij wil mijn hart bewegen en me aanzetten tot een nieuwe start. Hij wil me leiden naar liefde en hoop.

Ik kijk naar de mensen die mij waarderen of om mij geven, en naar mensen in mijn omgeving of in het publieke leven die mij inspireren en positief beïnvloeden — mensen voor wie ik dankbaar ben.

De mensen van wie ik hou

Ik kijk ook naar hen van wie ik hou en voor wie ikzelf zorgde of nu nog zorg. Mensen die het beste in mij naar boven haalden. In het bijzonder arme, onderdrukte, lijdende mensen of schepsels met wie ik contact onderhoud. Ik mag erop vertrouwen dat als ik hen nabij ben, ik de gekruisigde Christus nabij ben.

Ik kijk naar de positieve menselijke initiatieven en naar al die pogingen om iets nieuws op te starten waarvan ik op de hoogte ben en die ook mij in beweging zetten. Dat kunnen religieuze, politieke, artistieke of andersoortige initiatieven zijn die mij enthousiast maken.

En ik mag er zeker van zijn dat achter alles wat goed is, Gods Geest werkzaam is.

Als ik dat wens, kan ik God danken voor zijn werking doorheen mensen en schepsels en Hem zeggen hoe ik met mijn leven hierop wil antwoorden.

Vierde punt

Ik aanschouw de verrezen Christus: uit zijn wonden straalt het licht dat de hele schepping verlicht.

Hij kijkt mij glimlachend aan met een alles overstromende vreugde.

Alles in alles

Ik laat het bewustzijn in mij doordringen dat al mijn hoop, liefdeskracht, talenten en heel mijn verlangen naar omvorming een weerglans zijn van zijn hoop en liefdeskracht; een weerglans van zijn Geest en kosmisch Lichaam. Zijn verlangen is om ooit alles in alles te zijn. Moge Hij mij doorheen dit aanschouwen langzaam maar zeker ten goede omvormen.

Als ik dat wens, kan ik God danken voor zijn aanbod om te hopen en lief te hebben, en Hem zeggen hoe ik met mijn leven hierop wil antwoorden.

Onze Vader

Fabian Moos (°1985) is een Duitse jezuïet. Hij leeft in het Ukama-centrum te Nürnberg, een religieuze instelling voor sociaal-ecologische transformatie. Geïnspireerd door de Duitse GCL, parafraseert de auteur de bekende “Beschouwing om de liefde te verkrijgen” in nieuwe termen van hoop: een “Contemplatio ad spem”. We hopen dat dit ook onze lezers kan inspireren en bemoedigen, niet in het minst onze GCL-groepen in Vlaanderen en Nederland.

Bron: Korrespondenz zur Spiritualität der Exerzitien, nummer 126/127 (2025)

Vertaling: Guy Dalcq

Dit artikel verscheen in Cardoner 2026/2

Photo of Cardoner

Cardoner

Auteur

Banner image: Digitale adventsretraite: Ik zal er zijn

Digitale adventsretraite: Ik zal er zijn

Bereid je in alle rust voor op Kerstmis. Ontvang vanaf 29 november dagelijks een gratis gebedsimpuls met een Bijbeltekst en bezinnende vragen in je mailbox.

Gerelateerd

 Meer binnen dit thema

De nieuwste video’s

Misschien vind jij dit ook interessant?